desertification กับ 40 คำศัพท์สังคมศาสตร์เพื่อการพัฒนาที่น่ารู้

desertification กระบวนการที่ทำให้ที่ดินกลายเป็นทะเลทราย จากการตัดไม้ทำลายป่าและกิจกรรมทำลายสภาพแวดล้อมอื่นๆของมนุษย์ เช่น  การเพาะปลูกหรือเลี้ยงสัตว์ในพื้นที่เดิมมากหรือนานเกินไปจนดินหมดความอุดมสมบูรณ์ ทะเลทรายบางประเทศก็มีการขยายตัวด้วยเช่นกัน รวมทั้งเกิดจากการเปลี่ยนแปลงทางภูมิอากาศ  ประมาณว่ามีคนราว 135 ล้านคนในแอฟริกา อนุทวีปอินเดีย และอเมริกาใต้ที่ได้รับผลกระทบโดยตรงจากการที่แผ่นดินซึ่งมนุษย์เคยอาศัยอยู่กลายเป็นทะเลทรายไป

disease of civilization โรคภัยจากอารยธรรมสมัยใหม่ คือ โรคหัวใจและมะเร็ง ซึ่งเป็นผลมาจากการที่คนรวบ คนชั้นกลางในเมืองบริโภคอาหารประเภทที่มีไขมันมากขึ้น ทำงานแบบนั่งโต๊ะนาน ออกกำลังกายน้อย และแข่งขันหาเงิน มีความเครียดเพิ่มขึ้น ทำให้เพิ่มความเสี่ยงต่อการเป็นโรค 2 โรคนี้มากขึ้น

De Soto. Hernando นักเศรษฐศาสตร์ชาวเปรู ประธานสถาบันเสรีภาพและประชาธิปไตย ผู้มีชื่อเสียงจากการเสนอแนวคิดว่าการจะแก้ปัญหาความยากจนได้ ต้องแก้ไขด้วยวิธีแปลงทรัพย์สินของคนจน เช่น ที่อยู่อาศัยที่ทำกินให้เป็นทุน หรือเป็นหลักจำนองเงินที่กู้กับสถาบันการเงินมาลงทุนในเศรษฐกิจระบบตลาดอย่างเป็นทางการได้ แนวคิดนี้ได้รับการยกย่องจากผู้นำประเทศกำลังพัฒนาที่มีกรอบแนวคิดแบบเสรีนิยมใหม่ เช่น อดีตนายกทักษิณ ชินวัตร และคนอื่นๆ แต่ได้รับการวิจารณ์จากผู้นำองค์กรภาคประชาชนว่า เป็นแนวคิดที่มองปัจจัยเงินกู้ด้านเดียวมากเกินไป และคนจนที่จะมีโอกาสพ้นจากความยากจนโดยแนวทางนี้ได้ เป็นเพียงคนส่วนน้อย แนวทางแก้ไขปัญหาที่มุ่งให้คนจนเข้าสู่เศรษฐกิจระบบตลาดมากขึ้น จะยิ่งทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำต่ำสูงระหว่างคนรวยและคนจนเพิ่มขึ้น เพราะคนรวยมีอำนาจต่อรองมากกว่าคนจน การจะแก้ไขปัญหาความยากจนของคนจนส่วนใหญ่ได้ จะต้องแก้ปัญหาหลายปัจจัยควบคู่กันไปอย่างครบวงจร เช่น การปฏิรูปที่ดินเพื่อการจัดสรรที่ดินใหม่ การปฏิรูประบบภาษีอากรและงบประมาณ การปฏิรูปการเกษตร การปฏิรูประบบธนาคารและสหกรณ์ การปฏิรูปการศึกษา และสื่อสารมวลชน เพื่อที่จะช่วยให้ประชาชนเพิ่มอำนาจต่อรอง และมีสิทธิและโอกาสทางเศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรมเพิ่มขึ้น

เกณฑ์ในการวัดว่าประเทศไหนอยู่ในข่ายพัฒนาน้อยกว่า ควรจะอยู่ที่มาตรฐานชีวิตความเป็นอยู่ รวมทั้งการศึกษา, การมีงานทำ เสรีภาพทางการเมืองและทางศาสนา ของประชาชนส่วนใหญ่ ไม่ใช่ใช้ผลิตภัณฑ์มวลรวมต่อหัว และอัตราการเจริญเติบโตของผลิตภัณฑ์มวลรวมต่อหัวเป็นเกณฑ์ในการวัด เพราะสถิตินี้อาจจะชวนให้เข้าใจผิดได้ จริงๆแล้วต้องพิจารณาจากการกระจายทรัพย์สินและรายได้ในหมู่ประชาชนส่วนใหญ่ว่าเป็นธรรมหรือไม่มากน้อยเพียงไร และประชาชนมีมาตรฐานชีวิตความเป็นอยู่หรือคุณภาพชีวิตโดยรวมเป็นอย่างไร

development anthropolgy มานุษยวิทยาเพื่อการพัฒนา การประยุกต์ใช้ความรู้ทางมานุษยวิทยาไปใช้ในสาขาวิชาเพื่อการพัฒนา ด้วยการวิจัยภาคสนาม วิเคราะห์และเข้าใจกิจกรรมต่างๆ ของการพัฒนาในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง ผลกระทบต่อประชาชน สภาพแวดล้อมชีวิตทางสังคมและเศรษฐกิจ

development การพัฒนา กรกระทำทางสังคมโดยสมัครใจของหน่วยต่างๆ (รัฐ, สถาบัน, ธุรกิจ, ผู้ประกอบการ, นักพัฒนา) เพื่อปรับปรุงเปลี่ยนแปลงชีวิตทางเศรษฐกิจการเมืองและสังคม ในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา (รวมทั้งส่วนที่ยากจนล้าหลังในประเทศพัฒนาอุตสาหกรรม) ให้ประชาชนมีความเป็นอยู่และคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น มีความหมายกว้างกว่า economic development การพัฒนาทางเศรษฐกิจ ซึ่งมักจะวัดแต่การเติบโตของสินค้าและบริการ

development area พื้นที่ยากจนที่รัฐบาลมีโครงการพัฒนาโดยการให้งบประมาณ, การลดภาษี ฯลฯ ให้แก่บริษัทเข้าไปลงทุน เพื่อก่อให้เกิดการจ้างงานและผลผลิตสำหรับประชาชนในบริเวณนั้น

development bank ธนาคารหรือสถาบันการเงินที่ตั้งขึ้นเพื่อสนับสนุนการพัฒนาอุตสาหกรรมหรือเศรษฐกิจภาคหนึ่งภาคใดโดยเฉพาะ

development criticism กลุ่มวิพากษ์การพัฒนา กลุ่มที่คัดค้านต่อต้านลัทธิทำให้ทันสมัย (modernlization) แลมิติที่สำคัญของลัทธินี้ เช่น เทคโนโลยีสมัยใหม่ การพัฒนาให้เป็นอุตสาหกรรม ทุนนิยมและโลกาวิวัฒน์ทางเศรษฐกิจ พวกเขาเห็นว่า ลัทธิทำให้ทันสมัยซึ่งเป็นการเติบโตของการผลิตและการบริโภคเป็นอันตรายทั้งต่อมนุษย์และต่อสภาพแวดล้อม ทำลายทั้งขนบธรรมเนียมประเพณี ศาสนา จิตวิญญาณ สภาพแวดล้อม สุนทรียศาสตร์ คุณธรรมแบบสังคมเกษตรดั้งเดิม และคตินิยมสันติภาพ  พวกเขาเห็นว่าการพัฒนาควรเน้นเรื่องความสุข ซึ่งรวมทั้งความสุขทางจิตใจมากกว่าเรื่องความมั่งคั่งทางวัตถุ บางคนก็วิจารณ์อย่างรุนแรงว่าคำว่า “การพัฒนา” มีความหมายในทางลบ ทำให้ประเทศซีกโลกใต้ยิ่งยากจนและลำบาก คือสิ่งที่ประเทศพัฒนาอุตสาหกรรมพยายามยัดเยียดให้ประเทศกำลังพัฒนา สร้างความเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจสังคมตามแนวทางของพวกเขา การที่ประเทศร่ำรวยวัดการพัฒนาของประเทศต่างๆด้วยผลิตภัณฑ์มวลรวมประชาชาติ (Gross national product) หรือ ดัชนีการพัฒนามนุษย์ (Human development index) เท่ากับการอ้างว่าวิถีชีวิตแบชามชุมชนเกษตรดั้งเดิม หรือสังคมทางเลือกอื่นที่ต่างไปจากสังคมแบบทุนนิยมอุตสาหกรรมส่วนมากเป็นชีวิตที่น่าเบื่อ มีค่าน้อยกว่าวิถีชีวิตแบบสมัยใหม่ แนวคิดที่คล้ายกันคือ Anti-modernism

development economics เศรษฐศาสตร์การพัฒนา สาขาของเศรษฐศาสตร์ที่ศึกษาปัญหาและแนวทางพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศพัฒนาน้อยกว่า (less development) หรือประเทศกำลังพัฒนา (developing countries) ซึ่งเป็นประเทศส่วนใหญ่ มีประชากรกว่า 75% ข องประชากรโลก  เศรษฐศาสตร์การพัฒนาใช้วิธีการศึกษาทั้งเชิงปริมาณและคุณภาพ แตกต่างจากเศรษฐศาสตร์คลาสสิคคือ รวมเอาปัจจัยและยุทธศาสตร์ทางด้านสังคมและการเมืองที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนา ของประเทศกำลังพัฒนามาด้วย ดังนั้น จึงไม่ได้อิงกับทฤษฎีเศรษฐศาสตร์แบบคลาสสิคเท่านั้น แต่ใช้ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์การเมือง  เศรษฐศาสตร์สถาบัน เศรษฐศาสตร์ทางเลือกอื่น สังคมวิทยา จิตวิทยาสังคม ในการศึกษาวิเคราะห์ด้วย

development studies การศึกษาเรื่องการพัฒนา การศึกษาสังคมศาสตร์แบบพหุวิทยาการเกี่ยวกับปัญหาและแนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม การเมือง ของประเทศกำลังพัฒนา สาขานี้ขยายตัวมาจากเศรษฐศาสตร์พัฒนาการ (Development Economics) โดยเพิ่มมุมมองทางด้านการเมือง ประวัติศาสตร์ สตรีศึกษา สังคมวิทยา ภูมิศาสตร์ มนุษยวิทยาสังคมและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ รวมทั้งเกิดสำนักคิดการพัฒนาทางเลือก ที่วิจารณ์ว่านโยบายพัฒนาเศรษฐกิจที่มุ่งให้ประเทศกำลังพัฒนาเพิ่มความมั่งคั่งวัตถุตามแนวทางประเทศทุนนิยมอุตสาหกรรมเป็นไปไม่ได้ มองในแง่ข้อจำกัดของธรรมชาติและสภาพแวดล้อมของโลก และเราต้องหาแนวทางการพัฒนาที่เน้นคุณภาพชีวิตและความยั่งยืนมากกว่าการเติบโตทางวัตถุ

developing countries ประเทศกำลังพัฒนา ประเทศที่โครงสร้างเศรษฐกิจยังขึ้นอยู่กับภาคเกษตรกรรมและการผลิตวัตถุดิบมากกว่าภาคอุตสาหกรรม มีผลิตภัณฑ์ต่อหัวและมาตรฐานการครองชีพต่ำกว่าประเทศพัฒนาอุตสาหกรรม บางครั้งใช้คำว่า less developed countries ประเทศที่พัฒนาน้อยกว่า ประเทศโลกที่สาม (Third World) หรือประเทศซีกโลกใต้ (South)

direct democracy ระบบประชาธิปไตยทางตรง ระบบที่ประชาชนทั้งรัฐหรือทั้งเมืองจะมาประชุมกัยเพื่อร่างกฎหมาย หรือกำหนดแนวนโยบายการบริหารประเทศ ปัจจุบันมักใช้หมายถึง การลงประชามติ (referendum) สำหรับกฎหมายและนโยบายที่สำคัญ ที่ใช้กันในประเทศยุโรปหลายประเทศและบางมลรัฐในสหรัฐอเมริกา

diversity ความหลากหลาย การดำรงอยู่ของความแตกต่างและหลากหลายของสิ่งมีชีวิตและวัฒนธรรม เป็นปัจจัยที่จำเป็นสำหรับระบบวัฒนธรรม ระบบนิเวศ และเศรษฐกิจที่ยั่งยืน เพราะว่าความหลากหลายช่วยให้ระบบสามารถปรับตัวรับการเปลี่ยนแปลงได้ดี และเวลามีปัญหาสามารถฟื้นคืนกลับสู่สภาพปรกติได้ดีกว่าสภาพที่มีความหลากหลายจำกัด

drug and alcohol dependence การที่สภาพร่างกายหรือจิตใจของคนบางคนติดสารเสพติด เช่น เหล้า บุหรี่ ยากล่อมประสาท เฮโรอีน หรือ ยากระตุ้นอื่นๆ เช่น แอมเฟตามีน สารเสพติดเหล่านี้นอกจากจะมีอันตรายต่อสุขภาพแล้ว  ยังสามารถเปลี่ยนอารมณ์และพฤติกรรมคนด้วย คนที่เสพติดสารเหล่านี้ถ้าจู่ๆไม่ได้เสพโดนกะทันหัน จะเกิดปฏิริยารุนแรงทางร่างกายหรืออารมณ์ ปัญหาการเสพติดเหล้าและยาเป็นปัญหาสังคมที่เพิ่มขึ้นในโลกบุคทุนนิยมอุตสาหกรรมสมัยใหม่ เพราะเป็นโลกที่เน้นการบ่งงานกันทำแบบแก่งแย่งแข่งขัน ตัวใครตัวมัน และการเห็นแก่ได้มากขึ้น ทำให้คนว้าเหว่ ขาดความรักความอบอุ่น ความมั่นคง รวมทั้งมีความเครียดในชีวิตประจำวันมากขึ้น ส่วนคนที่ได้ประโยชน์จากการขายสิ่งเหล่านี้ก็พยายามเผยแพร่เพื่อหากำไรส่วนตัว ทำให้สังคมมีปัญหาเพิ่มขึ้น การจะแก้ปัญหานี้ได้ต้องมองปัญหาอย่างเชื่อมโยงเป็นระบบองค์รวม ต้องใช้ทั้งมาตรการทางกฎหมาย การแพทย์ สังคมสงเคราะห์ การศึกษา และวัฒนธรรมร่วมกัน มีการให้บริการศึกษาโดยแพทย์ จิตแพทย์  ศูนย์ให้คำแนะนำและศูนย์บำบัดต่างๆ

dual economy สถานการณ์ในประเทศพัฒนาน้อยกว่า (LDC) หลายประเทศที่มีเศรษฐกิจ 2 แบบอยู่เคียงคู่กัน คือ ภาคชนบทและชุมชนแออัดที่ยากจนล้าหลัง ควบคู่ไปกับภาคอุตสาหกรรมการค้าและบริการในเมืองที่มีการพัฒนาเศรษฐกิจแบบอุตสาหกรรมที่ใช้ทุนและเทคโนโลยีระดับสูง

Earth Liberation Front กลุ่มอนุรักษ์สภาพแวดล้อมของโลก ซึ่งใช้วิธีโจมตีรัฐบาลหรือบริษัทธุรกิจที่พวกเขาเห็นว่ามีนโยบายทำลายสภาพแวดล้อมของโลก เช่น การลอบเผารีสอร์ทเล่นสกีและบ้านตากอากาศหรูหราของพวกมหาเศรษฐี , การลอบเผาห้องทดลองวิศวพันธุกรรมของมหาวิทยาลัยมินนิโซต้าและอื่นๆ

earth science วิทยาศาสตร์แบบสหวิทยาการที่ศึกษาเรื่องเกี่ยวกับโลกทางกายภาพทั้งระบบ นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าการเข้าใจเกี่ยวกับโครงสร้างและประวัติของโลก จะเป็นกุญแจสำคัญสำหรับอนาคตที่จะทำให้เรารู้จักใช้ทรัพยากรอย่างระมัดระวังเพื่อความยั่งยืนเพิ่มขึ้น

eco-anarchism คติอนาธิปไตยเพื่อระบบนิเวศ กลุ่มทางความคิดที่เสนอว่า การจัดการทางสังคมควรออกแบบให้สอดคล้องกับพลังทางธรรมชาติ ไม่ใช่เพื่อเอาชนะธรรมชาติ  และการจัดการทางสังคมควรยึดหลักการกระจายกันอยู่เป็นชุมชน มากกว่าการรวมศูนย์การผลิตแบบอุตสาหกรรมและเมืองใหญ่ พวกเขาเห็นว่าหมู่บ้านเพื่อระบบนิเวศ (eco-villages) ที่มีประชากรแห่งละไม่กี่ร้อยคน ที่ปกครองและพึ่งตนเองได้เป็นส่วนใหญ่ เป็นขนาดที่เหมาะสมสำหรับการสร้างอารยธรรมที่ยั่งยืน และเราควรจัดโครงสร้างพื้นฐานและระบบการเมืองใหม่เพื่อให้สอดคล้องกับการจัดองค์กรทางสังคมแนวนี้ วรรณกรรมที่เสนอแนวคิดที่ใกล้เคียงกลุ่มนี้คือ นวนิยายเรื่อง Ishmael แต่ Daniel Quinn ผู้เขียนนวนิยายเรื่องดังกล่าวปฏิเสธว่า เขาไม่ได้มีทัศนะแบบพวกอนาคิสต์ แต่มีทัศนะชื่นชมการทำงานได้อย่างดีของสังคมชมเผ่าดั้งเดิม (tribal societies) มากกว่า

ecofeminism สิทธิสตรีเพื่อระบบนิเวศ แนวคิดที่ว่าปัญหาการทำลายสภาพแวดล้อมเป็นผลมาจากการจัดตั้งสถาบันที่ปล่อยให้ผู้ชายเป็นใหญ่ที่เน้นการแข่งขัน การเป็นใหญ่ และปัจเจกชนนิยม  และปัญหาการทำลายสภาพแวดล้อมจะแก้ไขได้ก็ต่อเมื่อมีการสร้างสถาบันสังคมแบบใหม่ที่เน้นความเสมอภาค การร่วมมือ และการไม่ก้าวร้าวต่อกัน

eco-industrial parks นิคมอุตสาหกรรมแบบอนุรักษ์สภาพแวดล้อม นิคมอุตสาหกรรมแบบใหม่ที่เน้นการอนุรักษ์สภาพแวดล้อม เช่น ที่เมือง kalundborg ในเดนมาร์ก ซึ่งประกอบไปด้วยบริษัทพลังงาน, บริษัทกลั่นน้ำมันซึ่งผลิตและใช้พลังไอน้ำ , แก๊ส และน้ำที่ทำให้เย็นร่วมกัน รวมทั้งจ่ายพลังความร้อนส่วนเกินให้กับบ้านเรือนและอาคารเรือนกระจกที่ใช้ปลูกพืชที่อยู่ข้างเคียง ของเสียของบริษัทหนึ่งถูกใช้เป็นวัตถุดิบของอีกบริษัทหนึ่ง เช่น ซัลเฟอร์ไดออกไซต์จากโรงงานพลังงาน ถูกขายให้เป็นวัตถุดิบของโรงงานผลิตกระดาษอัดแข็ง ความคิดริเริ่มเช่นนี้ น่าจะได้รับการสนับสนุนจากรัฐในเรื่องการจัดเขตอุตสาหกรรมและการลดภาษี

eco-label การที่บางประเทศมีนโยบายให้ผู้ผลิตต้องติดป้ายฉลากสินค้า เพื่อให้ข้อมูลเกี่ยวกับคุณสมบัติของสินค้าหรือกระบวนการผลิตสินค้านั้นๆ ให้ผู้บริโภครู้ว่าเกี่ยวข้องกับสภาพแวดล้อมอย่างไร ผู้บริโภคที่ตื่นตัวเรื่องสภาพแวดล้อมจะได้มีข้อมูลในการตัดสินใจว่าจะซื้อสินค้านั้นๆหรือไม่

ecological economics เศรษฐศาสตร์แ นวระบบนิเวศ เศรษฐศาสตร์แบบใหม่ที่ไม่ได้เน้นแค่การจัดสรรและกระจายทรัพยากร หากพิจารณาถึงระบบนิเวศหรือสภาพแวดล้อมที่ใหญ่กว่าระบบเศรษฐกิจ เศรษฐศาสตร์แนวระบบนิเวศให้ความสนใจเกี่ยวกับการหมุนเวียนของสสารและพลังงาน จากสภาพแวดล้อมที่กลายมาเป็นวัตถุดิบและกลับกลายไปเป็นของเสีย ที่จะต้องมีการดูแลให้สนองความต้องการที่จำเป็นของมนุษย์ได้ โดยก่อให้เกิดความเสียหายต่อระบบนิเวศให้น้อยที่สุดเท่าที่จะทำได้

ecology นิเวศวิทยา การศึกษาเรื่องความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตและสภาพแวดล้อม เพื่อควบคุมการทำลายสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติโดยโรงงานอุตสาหกรรม, ยานพาหนะ และกิจกรรมอื่นๆของมนุษย์ การอนุรักษ์และฟื้นฟูสภาพแวดล้อมให้มีลักษณะสมดุลทางธรรมชาติและมีความยั่งยืนไม่ถูกทำลายเปลี่ยนแปลงสภาพไปในทางเลวร้าย คำนี้นักชีววิทยาเยอรมันเสนอมาตั้งแต่ปี ค.ศ.1866 แต่เพิ่งได้รับความสนใจมากเมื่อไม่กี่สิบปีมานี้เอง โดยเริ่มในประเทศพัฒนาอุตสาหกรรมที่คนมีการศึกษาสูง และเห็นผลเสียของการพัฒนาอุตสาหกรรมได้ชัดเจนก่อนประเทศอื่นๆ  ในประเทศกำลังพัฒนาหรือพัฒนาน้อยกว่าคนยังไม่ได้สนใจตื่นตัวในเรื่องนี้มากเท่าที่ควร เพราะชนชั้นนำยังมุ่งการพัฒนาประเทศแบบเน้นความเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ โดยไม่ได้พิจารณาถึงผลกระทบทางสภาพแวดล้อมและสังคมอย่างรอบด้าน

economic development การพัฒนาทางเศรษฐกิจ  กระบวนการเปลี่ยนแปลงทางปริมาณและโครงสร้างของระบบเศรษฐกิจที่มีลักษณะก้าวหน้า นำไปสู่การเพิ่มขึ้นของการผลิตและสวัสดิการสังคม มีความหมายกว้างกว่าการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ (economic growth) คือ นอกจากจะหมายถึงการเพิ่มรายได้ประชาชาติแล้ว ยังรวมถึงกระบวนการเปลี่ยนแปลงในด้านความสัมพันธ์ทางการผลิต ความสัมพันธทางสังคม โครงสร้าง ชนชั้น ความคิด และสถาบันการเมือง สังคมจริยธรรมด้วย แต่นักเศรษฐศาสตร์เสรีนิยมแนวใหม่ ซึ่งเป็นเศรษฐศาสตร์กระแสหลัก มักเน้นเรื่องการเจริญเติบโตของผลิตภัณฑ์มวลรวม จนทำให้คนมักเข้าใจคำนี้ผิดไปด้วย คือ เข้าใจว่าการพัฒนาทางเศรษฐกิจจะต้องวัดด้วยอัตราการเติบโตของผลิตภัณฑ์มวลรวม (GDP) เท่านั้น

economic plan แผนพัฒนาเศรษฐกิจ เอกสารทางการที่กำหนดจุดมุ่งหมายทางเศรษฐกิจและหนทางที่จะให้ได้มาซึ่งจุดมุ่งหมายนั้น ในช่วงระยะเวลาหนึ่งๆ ในระบบเศรษฐกิจทุนนิยม แผนพัฒนาเศรษฐกิจจะเป็นเพียงแผนแบบชี้แนะกำหนดกว้างๆ และไม่ได้มีการบังคับ กลไกตลาดยังคงเป็นตัวหลักในระบบเศรษฐกิจ แต่ในระบบเศรษฐกิจสังคมนิยมการวางแผนจะเป็นตัวหลัก มีการกำหนดการเปลี่ยนแปแลงเศรษฐกิจอย่างครอบคลุมละเอียดถี่ถ้วนเป็นระบบ และมีลักษณะที่ทำให้หน่วยงานต่างๆต้องปฏิบัติตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจ นอกจากจะมีแผนระดับชาติ คือ ครอบคลุมเศรษฐกิจทั้งประเทศแล้ว ก็ยังมีแผนระดับภาค แผนสำหรับสาขาต่างๆของระบบเศรษฐกิจ และแผนสำหรับหน่วยผลิตแต่ละหน่วย แผลจะมีระยะสั้น (1-12 เดือน) หรือยาว (15-20 ปี) หรือปานกลาง (5-7 ปี) แล้วแต่จะกำหนด โดยทั่วไปมักใช้แผนระยะปานกลาง 5 ปี

ecosystem ระบบทางนิเวศวิทยา สภาพแวดล้อมบริเวณใดบริเวณหนึ่งที่ประกอบไปด้วยสิ่งมีชีวิตและสภาพแวดล้อมที่มีความสัมพันธ์กันอย่างซับซ้อนและมีความสมดุล  ถ้าหากมีการกำจัดสัตว์หรือพืชชนิดใดชนิดหนึ่งออกไปอย่างขนานใหญ่หรือทำให้สูญพันธุ์ จะเป็นการทำลายความสมดุลของระบบนิเวศวิทยา ก่อให้เกิดปัญหาต่างๆตามมา

education การศึกษา กระบวนการซึ่งมนุษย์ผู้มีเหตุผลได้รับการสอน ทำให้เขาได้รับความเชื่อ ความรู้ อารมณ์และค่านิยม  ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรม การศึกษาต่างจากการฝึกอบรม ( training) และการสอนโดยกำหนดเงื่อนไข (conditioning) ในแง่ที่ว่า 2 อย่างหลังมนุษย์อาจจะใช้กับสัตว์เพื่อประโยชน์ของผู้ใช้ได้ ดังนั้นการศึกษาจึงต้องตระหนักและมีความเคารพในสิทธิของผู้ที่กำลังได้รับการศึกษา ซึ่งหมายถึงว่าประการแรก การศึกษาจะต้องเกี่ยวข้องกับเหตุผลของผู้รับ  คือ ผู้รับจะต้องได้รับการอธิบายให้เห็นว่ามีเหตุผลอะไรที่เขาควรเชื่อหรือรู้สึกอย่างนั้น  ไม่ใช่การมอมเมาโน้มน้าวให้ผู้รับเชื่อโดยไม่ต้องผ่านการคิด ประการที่สอง จะต้องมีความเคารพความเป็นตัวของตัวเอง (autonomy) ของผู้รับ คือ ถือว่าเขาเป็นมนุษย์ที่มีความรับผิดชอบในการกระทำและการตัดสินใจของเขาเอง และต้องสนับสนุนให้เขามองตัวเองเช่นนั้น

emerging market (economies) ตลาดหรือเศรษฐกิจประเทศเกิดใหม่ ประเทศกำลังพัฒนากลุ่มที่เศรษฐกิจมีการพัฒนาอุตสาหกรรมมากขึ้นและขยายตัวในระดับสูง เช่น เอเชียตะวันออก จีน อินเดีย ยุโรปตะวันออกบางประเทศในละตินอเมริกาและแอฟริกา เป็นคำที่นิยมใช้เพิ่มขึ้นแทนคำว่า ประเทศพัฒนาอุตสาหกรรมใหม่ (newly industrialized countries หรือ NIC)

emotional quotient (EQ) ความฉลาดทางอารมณ์ คนที่มีพัฒนาการทางอารมณ์อย่างมีวุฒิภาวะ ปรับตัวเข้ากับสถานการณ์ และเข้ากับคนอื่นๆได้ดี แก้ปัญหาทางอารมณ์ได้อย่างสร้างสรรค์ เป็นความฉลาดที่แตกต่างไปจากความฉลาดทางปัญญา (IQ) ล้วนๆ และมีความสำคัญในการทำงานและใช้ชีวิตร่วมกับผู้อื่น คนที่มีความฉลาดทางอารมณ์มีโอกาสประสบความสำเร็จในชีวิตและมีความสุขมากกว่า

employee ownership การที่ลูกจ้างมีหุ้นอยู่ในกิจการที่ตนทำงานอยู่ ไม่ว่าจะเป็นเพียงบางส่วนหรือทั้งหมด

employee stock-ownership program โครงการสนับสนุนทางด้านสินเชื่อให้ลูกจ้างได้ถือหุ้นในบริษัทที่เขาทำงานอยู่ เพื่อเป็นการเพิ่มพูนความเข้มแข็งมั่นคงของบริษัท ทำให้ลูกจ้างมีส่วนได้รับเงินปันผล และมีแรงจูงใจในการทำงานเพิ่มขึ้น

endangered  specles สายพันธุ์ของพืชและสัตว์ที่เหลือจำนวนน้อยมากจนเป็นที่น่าห่วงว่าอาจจะสูญพันธุ์ได้ ถ้าหากไม่ได้รับการช่วยเหลือปกป้องคุ้มครองหรือช่วยขยายพันธุ์ ปัจจุบันมีหน่วยงานระหว่างประเทศชื่อ  International Union for the Conservation of Nature ทำหน้าที่รณรงค์ให้การศึกษาคนในเรื่องนี้อยู่ แต่ก็ได้ผลไม่มากนัก เพราะคนส่วนใหญ่ยังถูกชักจูงให้มุ่งขยายการผลิตและการบริโภคเพื่อผลประโยชน์ส่วนตัว โดยไม่คำนึงถึงผลต่อโลกส่วนรวม

energy conservation การใช้พลังงานอย่างประหยัดให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด โดยการออกแบบอาคาร เครื่องจักร  และการจัดการใช้พลังงานที่เหมาะสม เพื่อลดการใช้พลังงาน ลดการทำลายสภาวะแวดล้อมและลดสภาวะเรือนกระจกที่ทำให้โลกร้อนขึ้น

energy crisis วิกฤติการณ์พลังงาน
1.วิกฤติการณ์การขาดแคลนพลังงานโดยเฉพาะอย่างยิ่งจากน้ำมัน วิกฤติครั้งแรกเกิดขึ้นในช่วงสงครามตะวันออกกลางในปี 1973 ซึ่งกลุ่มประเทศผู้ผลิตผู้ส่งออกน้ำมัน (OPEC) ได้ขึ้นราคาน้ำมันอย่างขนานใหญ่ เป็นผลประทบต่อการตกต่ำของเศรษฐกิจทั่วโลก แต่ก็มีผลให้หลายประเทศปรับตัว พยายามคิดค้นเทคโนโลยีที่ประหยัดพลังงานโดยเฉพาะจากน้ำมันลง ทำให้วิกฤติค่อยๆซาลง แต่ภายหลังก็ปะทุขึ้นใหม่เป็นระลอก
2. แนวคิดว่าแหล่งสำคัญของพลังงานของโลกคือน้ำมัน แก๊สธรรมชาติ และไฟฟ้าจากโรงงานผลิตไฟฟ้าจากนิวเคลียร์นั้นกำลังทำลายสภาพแวดล้อมเสียหายมาก และก่อให้เกิดวิกฤติการณ์สิ่งแวดล้อม ดังนั้นเราจึงควรหาทางเลือกแหล่งพลังงานทางเลือกที่มีผลลบต่อสภาพแวดล้อมน้อยกว่า และต้องหาทางประหยัดการใช้พลังงานลงด้วย

environmental economics (green economics) เศรษฐศาสตร์สภาพแวดล้อม เศรษฐศาสตร์ที่ศึกษาว่าจะหาทางป้องกันและแก้ไขปัญหาสภาพแวดล้อมได้อย่างมีต้นทุนต่ำสุดได้อย่างไร และรวมเอาการคิดภาษีต้นทุนทางสังคมและผลประโยชน์ทางสังคมไว้ในการคิดเรื่องต้นทุนการผลิตด้วย ซึ่งต่างจากเศรษฐศาสตร์ทั่วไปที่ราคาสินค้าในตลาดไม่ได้คิดถึงต้นทุนทางสังคม เช่น การทำให้สภาพแวดล้อมเสียหาย เนื่องจากผู้ผลิตไม่ต้องจ่ายต้นทุนส่วนนี้ ทำให้ราคาสินค้ามีราคาต่ำและกระตุ้นให้ประชาชนบริโภคมาก แต่ผู้ที่ต้องเสียต้นทุนทางสังคม คือประชาชนทั่วไป (เรียกว่า negative externalities) เศรษฐศาสตร์สภาพแวดล้อม ศึกษาว่า ควรจะออกกฎหมายอย่างไร หรืให้แรงจูงใจทางเศรษฐกิจอย่างไร ที่จะเปลี่ยนความคิดของผู้ผลิตและผู้บริโภคให้ผลิตและบริโภคสินค้าที่มีผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมลดลง (environment friendly) เช่น การเก็บภาษีการใช้พลังงานจากฟอสซิล (น้ำมัน, แก๊สธรรมชาติ, ถ่านหิน) สูงกว่าพลังงานทางเลือก (พลังงานแสงแดด ลม ความร้อนใต้พื้นโลก, พลังงานชีวภาพ ฯลฯ) , การเก็บภาษีการใช้รถยนต์สูงขึ้นเพื่อกระตุ้นให้คนใช้รถน้อยลง , ลดปัญหาการจราจรติดขัดและมลภาวะ ขณะเดียวกันก็นำรายได้จากภาษีเหล่านี้ไปช่วยโครงการการอนุรักษ์และฟื้นฟูสภาพแวดล้อม

environment impact assessment (EIA) การประเมินผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมของโครงการ นโยบาย หรือมาตรการของรัฐ (หรือเอกชน) ว่าจะมีผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมอย่างไร สมควรที่จะลงทุนทำหรือไม่ หรือถ้าทำจะต้องมีมาตรการป้องกันและลดความเสียหายได้อย่างไร
ในหลายประเทศ มีกฎหมายกำหนดว่าโครงการใหม่จะต้องผ่านการประเมินในเรื่องนี้ก่อน แต่นักการเมืองเจ้าหน้าที่รัฐก็อาจจะหาวิธีทำให้ผ่านโดยจ้างผู้ประเมินหรือกลุ่มที่จะช่วยให้ผ่านโครงการได้ ที่จริงแล้ว ผู้ประเมินควรเป็นนักวิชาการอิสระที่เป็นกลางและมีความรู้น่าเชื่อถือได้ และได้รับค่าตอบแทนการทำงานประเมินจากหน่วยงานที่เป็นกลาง หรือหน่วยงานที่ดูแลเรื่องสภาพแวดล้อม ไม่ใช่รับค่าตอบแทนจากหน่วยงานที่ต้องการทำโครงการนี้

ergonarchy ระบบการใช้ชีวิตสมัยใหม่ในเศรษฐกิจแบบทุนนิยมอุตสาหกรรมที่เรามีหน้าที่ต้อง ทำงานเพื่อจะได้มีรายได้ไปซื้อสินค้าต่างๆมาบริโภคและการที่เราต้องการบริโภ คสิ่งต่างๆ คือ การบีบบังคับให้เราต้องทำงานหาเงินเพื่อการบริโภค กลายเป็นวัฏจักรที่ดิ้นไม่หลุด ต่างจากความต้องการของมนุษย์ในยุคก่อนทุนนิยม ที่ทำงานเพื่อให้ได้มาซึ่งอาหาร เสื้อผ้า ที่อยู่อาศัยเท่าที่จำเป็น มีเวลาพักผ่อนและทำกิจกรรมอื่นๆมากกว่า

ergonomics การศึกษาปฏิสัมพันธ์ระหว่างคนและสภาพแวดล้อมที่ทำงานของเขา เพื่อหาว่างานชนิดต่างๆจะเหมาะสมกับความสามารถของคนงานอย่างไร โดยการจัดเครื่องมือและสภาพแวดล้อมให้คนงานพอใจในการทำงาน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงาน

ethical investment การเลือกลงทุนซื้อหลักทรัพย์เฉพาะบริษัทที่ไม่มีชื่อเสียงเสียด้านจริยธรรม เช่น ไม่ใช่บริษัทที่ผลิตเหล้าหรือบุหรี่ หรือบริษัทที่ไปลงทุนสหภาพแอฟริกาใต้สมัยที่รัฐบาลมีนโยบายเหยียดผิว ฯลฯ

ethical leadership ผู้บริหารที่ยอมรับและใช้แนวคิดเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคม การสื่อสารอย่างเปิดเผย การวิเคราะห์ต้นทุนและประโยชน์ต่อมนุษย์และสังคมเพื่อการช่วยสร้างสังคมที่ดีขึ้น เป็นแนวทางในการบริหาร

ethical trade การค้ากับประเทศหรือบริษัทคู่ค้าที่ปฏิบัติตามมาตรฐานกฎหมายแรงงาน และมาตรฐานด้านสุขภาพอนามัยและความปลอดภัย ที่เสนอโดย Ethical Trading Initiative พันธมิตรระหว่างบรรษัทข้ามชาติ, องค์กรพัฒนาเอกชน และสหภาพแรงงาน ผู้ทำหน้าที่ส่งเสริมและกำหนดแนวการค้าที่มีจริยธรรม

extended producer responsibility การกำหนดให้ผู้ผลิตส้นค้าบางอย่างมีหน้าที่ความรับผิดชอบต้องรับเอาสินค้าที่ใช้จนหมดอายุแล้วกลับไปผลิตทดแทนขึ้นใหม่ (recycling) หรือนำไปจัดการกำจัดอย่างปลอดภัย เนื่องจากถ้าไม่มีการควบคุมแล้วจะกลายเป็นขยะที่ก่อปัญหาเรื่องมลภาวะ
ที่มา
วิทยากร เชียงกูล
อธิบายศัพท์สังคมศาสตร์เพื่อการพัฒนา, – - กรุงเทพฯ : สายธาร, 2550.
ISBN : 978-974-94365-7-8